الگوي عملي معلم ديني:

معلم ديني بايد ارز شهاي اخلاقي را از طريق اعمال و رفتار و شخصيت خود به فراگيران
آموزش دهد. شخصيت معلم ديني در تدريس نقش آزمايشگاه در دروس ديگر را دارد.
يعني درشخصيت اوست كه بايد اثر و نتيجه نهايي آموزش هاي ديني را ديد و تجربه كرد و به
اصالت و حقانيت و برتري آن تعاليم پي برد.
حقيقت اين است كه شخصيت معلم ديني بايد چنان باشد كه ديگران و بخصوص آنان كه در
دل غرض و مرض ندارند آرزوي شبيه ساختن خود به او را داشته باشند و اين زماني

امكان پذير است كه معلم ديني در جمع معلمان شخصيتي برجسته و ممتاز داشته باشد و به
اصطلاح از نظر شخصيت يك سر و گردن از ديگران بلندتر باشد و اين درس را ما از زندگي
انبياء و اولياء آموخت هايم.
امام صادق (ع) فرموده : كُونُوا دعاه النّاس باعمالكم و لاتكونوا دعاه بالسنتكم.
« مردم را با رفتار خود به سوي حق رهبري كنيد نه به زبان خويش »
امام علي(ع) درخطبه ۱۰۸ نهج البلاغه دروصف كار پيامبر(ص) مي فرمايد:
طبيب دوار بِطبه، قَداَحكَم مراهمه واحمي مواتُمه يضع ذاك حيث الحاجه اليه من قلوب
عمي واذان عمي واذان صم والسنته بكم متتبع بداوئه مواضع الفضله و مواطن الحيره.
ترجمه : طبيب سياري كه با طبابت ومعالجه خويش همواره در سير وگردش است
مرهم هايش را آماده كرده و ابزارهايش را سرخ كرده وتاخته است. هرجا لازم باشد اين يا
آن را مي نهد. جايي نيش وجايي نوش درد لهاي نابينا، گو شهاي ناشنوا، زبا نهاي گنگ،
داروهاي خود را در جايگاه غفلت و در محل حيرت و آوارگي م ينهاد و آنان را ازغفلت و
سرگشتگي نجات م يدهد.
در اين تشبيه نكات ارزنده در زمينه آموزش دين مي توان دريافت.
-1- درد آشنا بودن
-2- درمان شناس بودن
-3- نيش و نوش به جا مصرف كردن
درهمه آنها نكاتي درخور توجه ودقت است. مهم ترين نكته در اين تشبيه سيار بودن
است. در زمان هاي قديم دونوع پزشك وجود داشته است. پزشكي كه درخانه يا مطب ومحل
كارخود نشسته وبيماران به حضورش م يرفتند ودرمان دردخود را ازاوم يطلبيدند و پزشكي
كه همراه با وسايل و كار خود دركوچه ها و شهرو روستاها به دنبال بيمار مي گشتند وهرجا
بيماري مي يافتند به درمان او مي پرداختند. امام علي(ع)دراين تشبيه پيامبر(ص) نه ازنوع اول
بلكه پزشكي كه از نوع دوم معرفي م يكند يعني پزشكي دوره گرد و بيمار جو.

پيامبر(ص)طبيب سياري بود كه شيفته ومشتاق معالجه ومداواي بيماران خود بودوغم آنان
مي خوردوبه جاي خانه نشيني مدام درميان مردم ودرمتن جامعه بود وزير با رتكلف هاي
دست وپاگيري كه اورا ازآميزش با مردم باز دارد نم يرفت. بنابراين كسي كه با روح و روان
سروكار دارد بايد پيامبر(ص) را الگوي خود قرار دهد.
درروايات آمده است كه حضرت عيسي(ع) روزي به نشانه فروتني پاهاي شاگردان خود
را شست تا اين درس را به همه كساني كه قدم درجاي پاي اومي گذارند بياموزد كه كار
پيامبري وتعليم دين راه و رسم خود را دارد كه دررأس آنها فروتني و محبت است. گويند
يهودي گستاخي هرروز خاكستروزباله برفرق پيامبر(ص) مي ريخت. چون مريض شد
پيامبر(ص)از سرمهر بربالينش حاضر شد واز اودلجويي كردو بي آن كه او بخواهد و بداند
مرهمي حيات بخش برزخم جانش نهاد. گويند آن يهودي درهمان مجلس ايمان آورد
ودريكي ازغزوات به افتخار شهادت در راه خدا نائل آمد.
علي(ع)دركوچه وبازارودرخانه هاي مردم به انگشت ملاطفت ومحبت خاراز پاي دل
دردمندان بيرون م يكشيد ودرخانه يتيمان چهار دست و پا راه م يرفت و با طفلان يتيم بازي و
مزاح م يكرد تا د لهاي غم زده آنان را با فروغ شادي آشنا سازد. بنابراين كارتعليم دين اين
چنين روحيه اي لازم دارد. سوزوعلاقه، اخلاص بي توقعي، فروتني، افتادگي، صبوري و بلند
نظري.
بازازامام علي(ع)نقل شده كسي كه خودرا درمقام رهبري مردم قراردهدبراسوت كه قبل
ازتعليم ديگران خويشتن را تعليم كندوقبل ازاين كه به زبان ديگران را تربيت كند بايدبا
سيرت ورفتارخود آنان را تربيت كند و كسي كه خويشتن را تربيت م يكندازكسي كه
ديگران را تعليم داده وتربيت م يكندسزاوارتربه تجليل وستايش است.
بازاز امام علي(ع) درخطبه 155 نقل شده است
آگاه باش هرعملي رويش دارد وهرروينده اي از آب بي نياز نيست و آبها نيز گوناگون
مي باشند. پس هردرختي كه آبياري اش به اندازه ونيكو باشد شاخ و برگش نيكو و ميو هاش
شيرين است وآن چه آبيار ياش پاكيزه نباشد درختش عيب دارو ميوه اش تلخ است.

حال بعدازنقل چندروايات و احاديت م يپردازيم به وجود سه عنصردرمعلم ديني وآنها
عبارتند از:
-1 مقبوليت معلم ديني درمرحله اول بر اين كه درفراگيران تأثيرگذار باشد. بايد
-1 ازبرتري علمي برخوردارشود.اگرفراگيران نشانه هاي را كه دلالت برضعف علمي معلم
دارددراوبيابند اين امر موجب سلب اعتماد دانش آموزان مي شود. زيرا معلم براي دانش آموز
يك تكيه گاه فكري تلقي مي شود. پس اگر دانش آموز به هرعلتي ازمعلم خود سلب اعتماد
كند رابطه روحي معلم با شاگرد تضعيف شده وگاهي به كلي قطع م يشود.
-2 برخورداري معلم ديني ازشخصيت قابل احترام داشتن رفتار وحركاتي كه عقل فطري آنها
را مي پسندد وهر كس را كه فاقد آنها باشد متهم به نقص ونارسايي دردرك وتشخيص
مي كند حركات و رفتاري مورد پسند عقل عبارتند ازداشتن نظم در رفتار وگفتار، آراستگي
ظاهر، متانت، وقار ، پرهيز ازحركات سبك پس عبورازعنصر اول يعني مقبوليت به عبارتي
ديگر پس ازعبور از مرحله پذيرش عقل نوبت به عنصر بعدي كه محبوبيت م يرسد.
خداوند درقرآن به پيامبرش فرمود آل عمران 159 : فبما رحمه من الله لنت لهم ولو كنت
فظاغليظ القلب لانفضلوا من حولك.يعني ازپرتو رحمت الهي دربرابر آنها نرم ومهربان شدي
واگرخشن وسنگ دل بودي ازاطراف تو پراكنده مي شدند.
دراين آيه به يكي ازمزاياي اخلاقي پيامبر (ص) اشاره شده است و آن نرمش و انعطاف
اخلاقي پيامبر(ص) است. پس اهميت و نقش محبت در تعليم و ارشاد تا آن جاست. خداوند
به پيامبرش امر فرموده كه نرمش و انعطاف را برنامه تعليمي خود قرار دهد. اصولا معلم واقعي
كسي است كه محبت فراگيران را به صورت عميق در دل داشته باشد و آنان را چون فرزندان
خود بداند. زيرا معلم عشق و علاقه به سعادت و رستگاري و موفقيت آنان را دارد. محبت
معلم سبب م يشود كه دشوار يهاي تعليم و تربيت او را خسته و رنجور نسازد و با بردباري و
شوق و اشتياق به انجام وظيفه سنگين خود بپردازد. اولين قدم در اين مسير آن است كه معلم
بتواند برخورد رسمي را به برخورد صميمي تبديل نمايد. برخورداري از صفاي نفس و منزه
بودن از معايب مهم روحي منتهي به پيدايش نورانيت در دل م يشود كه همين نورانيت و
5
صفاي دل گر چه در هيچ وصف و بياني نگنجد اما هر دل آماده اي آن را همراه با آثار و
نتايج روحي و معنو ياش درك مي كند واز درك آن ارضاء م يشود. اين نورانيت دل كه
حاصل كمالات روحي و معنوي به خصوص تقرب به درگاه خداوند متعال در سايه
مجاهدت ها است.
جاذبه اي است كه هرنوجوان وجواني كه ازآمادگي روحي نسبي برخوردارباشد قادر به
درك آن هست. هر چند نتواند اسم وعنواني براي آن بسازد يا آن را توصيف كند.
اين جاذبه روحي درپيوند د لها برقراري ارتباطات سريع روحي نقش بسزايي دارد و
شخص را محبوب القلوب دل هاي پاك و بي آلايش مي سازد. جوانان و نوجوانان به رغم
نارسايي هايي كه ازجهت علم وتجربه دارند به علت برخورداري از فطرت خدادادي قادرند
امتيازات روحي معلمين خود را در برخوردهاي مسمتر قلبا و روحا تا حدي درك كنند. به
عبارتي ديگرمعلم ديني بايد دوست داشتني ودلپذيرودلنشين باشدودانش آموزان درمواجهه با
او روحا
نيز ارضاء شوند.
نتيجه اين دو عنصر يعني مقبوليت و محبوبيت اين است كه دانش آموز هم عقلا و هم قلبا
معلم خود را بپذيرد و اگر اين پذيرش قلبي تحقق نيابد نم يتوانيم رابطه قلبي برقرار كنيم.
چنان كه مولوي گفته
از محبت تل خها شيرين شود
از محبت دردها صافي شود
و از محبت مس ها زرين شود
وز محبت دردها شافي شود
بعد ازعبور ازدوعنصر مقبوليت و محبوبيت كه شر طهاي لازم واساس براي جذب
دانش آموزان هستند. اما در عين حال شرط هاي كافي نيستند ممكن است كه از چنان
امتيازاتي درشخصيت خود برخوردار باشد. اما به جهت عدم آشنايي به روحيات واحساسات
وعلائق وافكار نوجوانان قادر به برقراري رابطه روحي با آنها نشود. يعني نتواند پا به عالم
درون آنها بگذاردوتوانايي همزباني با آنها را پيدا كند. علاوه براين ها درعالم تعليم وتربيت
شرط ديگري نيز بايد در معلم وجود داشته باشد و آن موفقيت است. به عبارتي ديگر معلم:
6
-1 با قوانين حاكم بر روح نوجوان كه موضوع بحث روانشناسي است آشنا باشد تا
توانايي همدلي و همزباني با آنها را پيدا كند.
-2 آشنا با رو شهاي آموزشي و تربيتي باشد تا با اتخاذ رو شهاي نادرست موجبات دفع
و انزجار دانش آموزان را فراهم نياورد.
از مجموع آن چه از آيات و روايات و احاديث نقل كرديم
شرايط ويژگي يك معلم ديني عبارتند از:
-1 معلم ديني آن چه را تعليم م يدهد و آن چه را كه به عنوان تربيت مي خواهد در
انسان ها به وجود بياورد دارا باشد.
-2 معلم ديني اخلاص در كار داشته باشد.
اخلاص آن آب حياتي است كه هر برگي ازنهال شخصيتي متعلم و متربي را مبدل به
ريشه مولد مي كند.
-3 معلم ديني به كاري كه انجام م يدهد ايمان داشته باشد.
به عبارتي معلم بدون ايمان به آن واقعياتي كه م يخواهد در طرف به وجود آورد به جاي آن
كه مغز و روان متعلم تربيت پذير را درباره آن واقعيات به حركت در آورد آن را راكد كرده
و از جريان و تكاپو م ياندازد.
-4 - معلم ديني بايد براي تكميل خود به تلاش و فعاليت خود ادامه دهد. معلم ترين استاد
كسي است كه هرگز نياز خود را به تعليم و تربيت فراموش نكند. به عبارتي بهترين استاد
همواره بهترين دانشجو است.
-5- معلم ديني بايد عشق و علاقه خود را در پيشرفت فراگيران صرف كند.
-6 - معلم ديني براي پيشرفت تكاملي خود و متعلم از خدا استمداد كند.
اين قدر گفتيم بافي فكر كن فكر اگر جامد بود رو ذكر كن
-7 -معلم ديني هنرمند است. زيرا او فعاليت هاي خود را هنرمندانه اجرا م يكند. كوشش
معلم ديني در اين است كه افكار فراگيران را تبديل به عمل كند.

-8- معلم ديني در كلاس مدير يادگيري است. او با مديريت خود دانش آموزان را فعال
مي كند و آنان را به يادگيري مؤثر م يكشاند.
-9 - معلم ديني بايد داراي كرامت وعزت نفس باشد تا با سخنانش بتوانددرفراگيران
تأثيربگذارد.سرانجام سخن را با روايتي ازعلي(ع) كه درحكمت 92 فرموده است
بي ارز شترين دانش دانشي است كه برسرزبان است وبرترين علم علمي است كه در اعضاء
و جوارح آشكار است.
منابع:
-1 - قرآن كريم
-2- نهج البلاغه
-3 - تعليم و تربيت در اسلام استاد مرتضي مطهري
-4 - تفسير نمونه جلد 4
-5 - تعليم و تربيت دكتر علي شريعتمداري
-6-  تعليم و تربيت علامه جعفري
                                                               

      تهيه و تنظيم : سيده سهيلاعظیمی
                                                              

 عضو گروه معارف اسلامي استان آذربايجان شرقي

منبع:alimohammadi1339.blogfa.com