گلستان معارف

عنوان :

نگاهی بر صفات اخلاقی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در کلام اهل بیت علیهم السلام

نویسنده :

نجمه شكوهي نيا

كارشناس ارشد رياضي محض

معلم پایه پنجم دبستان دخترانه دانش دانشگاه شهرستان زاهدان

چكيده

امروزه اهمیت تبیین اوصاف و فضایل اخلاقی بر پایه ی تعالیم دین مبین اسلام، بیش از پیش به چشم می آید چرا که با رواج ادیان و آرای وهمی که ساخته و پرداخته ی ذهن بشر امروزی است ، در قالب و پوسته ی آراسته به اخلاقیات به نسل بشر ارائه می گردد و سبب انحرافات عظیم دینی و اعتقادی می شود. اما برای بیان اخلاق دینی چه چیزی ارزشمندتر و والاتر از اینکه به بیان اوصاف و اخلاق و روش زندگی پیامبر اکرم صلی الله عیه و آله و سلم بپردازیم؟ و باز چه جایگاهی بالاتر و صحیح تر و گرامی تر از سخنان اهل بیت علیهم السلام در وصف صفات و سیره ی پیامبر صلوات الله علیه را سراغ داریم؟لذا در این نوشتار سعی بر آن است که برخی از اوصاف حضرتش را از کلام اهل بیت و به ویژه به روایت نهج البلاغه بیان کنیم.

واژگان كليدي : پیامبر اسلام (ص) ، اخلاق پیامبر اکرم(ص) ، سیره عملی پیامبر (ص)

۱-مقدمه

بدون تردید سلامتی هر اجتماعی چه بزرگ باشد و چه کوچک، به سلامتی افراد آن اجتماع بستگی دارد.بر همین اساس مصاحبت و معاشرت با سایرین در سلامتی اخلاقی افراد مؤثر است. در آیین مقدس اسلام و به ویژه در مکتب اهل بیت (ع) به این موضوع اهمیت خاصی داده شده است و دستورات فراوانی در این زمینه به افراد داده شده است.

یکی از واضح ترین امور آن است که بعضی از خلق و خویها باطنی بوده و همیشه همراه انسان هستند اما دسته ی دیگری از اخلاقیات اکتسابی هستند و انسان می تواند به تحصیل آنها بپردازد. شاید یکی از واضح ترین مسائل برای نوع بشر این است که اگر انسان به امری عادت کند – چه زشت و چه زیبا- ترک آن عمل برایش بسیار مشکل خواهد بود. اما واقعیت این است که نابرده رنج، گنج میسر نمی شود.(علم الهدی ، ۱۳۸۳)

در ابتدا باید دید چه اوصاف اخلاقی پسندیده محسوب می شوند و سپس باید دید روش رفتار به این اخلاق را از کجا می توان آموخت؟ آنچه واضح است این است که دسته ای از اخلاق که توسط عقل سلیم مورد تأیید قرار می گیرند، فضایل اخلاقی می باشند و فرد باید به تحصیل و تقویت این امور در خویش بپردازد زیرا خداوند عقل را میزان و ترازوی سنجش خوب از بد در نهاد آدمی قرار داده است.

حال باید دید که بهترین الگو و سرمشق برای رفتار به فضایل اخلاقی در کجاست؟ واضح است که در هر مکتب و مسلکی، رهبر و پیشوای آن مکتب بهترین و عامل ترین فرد به دستورات ارائه شده در آن مکتب است. لذا برای بررسی فضایل اخلاقی در اسلام کافی است نگاهی به سیره ی عملی پیامبر اکرم(ص) داشته باشیم.

چه کسی از اهل بیت عصمت و طهارت علیم السلام در توصیف اخلاق عملی پیامبر اکرم ارجحیت دارد؟با توجه به نزدیک بودن ایشان به پیامبر و همچنین ویژگی های خاص ایشان از جمله عصمت ائمه، یقین می دانیم که ذره ای نا راستی و اغراق در کلام ایشان جایگاهی ندارد و لذا در این مقاله به نقل تنها گوشه ای از اوصاف پیامبر در کلام اهل بیت (ع) پرداخته ایم. البته لازم است در ابتدا نگاهی بر تاریخ دوران ظهور اسلام و تعریف اخلاق در آن دوره داشته باشیم.

۲- مقایسه اخلاق جاهلی و اخلاق اسلامی

در بررسی تاریخی دوران جاهلیت ، عموعاً محور بحث را دقت در اوضاع زندگی مردم در شبه جزیره عربستان قرار می دهند و به بررسی خرافات و آلودگیها و انحرافات اعتقادی و فرهنگی و اخلاقی و اقتصادی عرب در آن دوره می پردازند. اما وقتی به تاریخ مراجعه می کنیم، به خوبی درمی یابیم که تمام جوامع بشری و حتی ملتهای متمدن آن دوران هم دارای زشت ترین آداب و رسوم و خرافات بوده اند . پس اگر ادعا کنیم هر آنچه از اخلاقیات حقیقی و انسانی در دنیای امروز به چشم می خورد، سرمنشأ آن دین مبین اسلام است.( علم الهدی ، ۱۳۸۳)

کارهای زشت و ناپسند دوره ی ماقبل اسلام، به قدری زیاد بوده است که اگر بخواهیم به بررسی همه ی آنها بپردازیم، چه بسا از هدف اصلی خود که سیره ی عملی و رفتار رسول اکرم (ص) است، دور خواهیم شد.لذا تنها بعنوان شاهد بر اوضاع اسف بار آن دوره، چند نمونه را به صورت تیتروار بیان می کنیم:

زنده به گور کردن دختران

فحشاء و شرب خمر

عدم توجه به خوراک و پوشاک و بهداشت

جهل و بی سوادی

نژادپرستی و برتری دادن نژاد عرب بر عجم

توحّش و جنگ و خونریزی های بی دلیل

قساوت و انتقام جویی های قبیله ای

شهوت پرستی

راهزنی و غارت اموال سایرین

خرافه پرستی و نذر و نذورات برای ارواح و کهکشانها

فخر فروشی و تکبر

انواع ازدواجهای حرام مانند: نکاح الاستیضاع، ازدواج دسته جمعی، نکاح البدل، ازدواج تحمیلی

انواع طلاقهای باطل

پس از ظهور اسلام و آموزش تعالیم اخلاقی آن توسط پیامبر خاتم، همان مردمی که به دور از علم و دانش و فضیلت به سر می بردند و زندگی ایشان مانند زندگی حیوانات وحشی بود، به برکت تربیت سازنده اسلامی به جایی رسیدند که به جرأت می توان گفت هر علم و تمدن و پیشرفتی در جهان به چشم می خورد سرمنشأ آن اسلام و مسلمانان هستند.

باز در اینجا هم تنها به بیان تیتر وار برخی از پیامدهای اخلاقی بعد از ظهور اسلام می پردازیم:

روحیه ی عزت نفس و همت بلند

دوستی و همبستگی و پیوند میان دلها

تساوی حقوق انسانها بدون توجه به رنگ پوست و نژاد و ...

حکومت قانون بر مردم

پیشرفت در زمینه علم و تمدن بنا بر اعتراف بسیاری از دانشمندان

تبیین صحیح احکام عملی

یکتا پرستی و ارائه ی تعریف صحیح توحید

تأکید بر صفات اخلاقی مورد تأیید عقل

تبیین جایگاه صحیح زن در عالم خلقت و بیان حقوق وی

اهمیت به جایگاه خانواده و سلامت نسل

۳- برتری پیامبر اکرم(ص) بر سایر انبیای الهی

بدون تردید یکی از مهمترین عوامل پیشرفت اسلام و جذب دلها به این آیین مقدس، سجایای اخلاقی حضرت رسول اکرم (ص) بوده است. کمالاتی که مافوق کمالات همه ی انبیا و پیامبران الهی است.

حضرت امام صادق (ع) می فرمایند: « خداوند متعال به هیچ پیغمبری از فرستادگان خود چیزی را عطا نکرده است مگر آنکه مانند آن را به حضرت محمد بن عبدالله علیه السلام مرحمت فرموده است. پروردگار متعال به حضرت سلیمان فرمود: این نعمت ماست اینک بی حساب به هرکه خواهی عطا کن و از هرکه خواهی باز دار. ولی درباره پیامبر اکرم خطاب به مؤمنان فرموده است: آنچه را که پیامبر برای شما آورد فراگیرید و بجا آورید و از آنچه نهی کرد دوری گزینید.» (مجلسی)

در حدیثی از امام حسین (ع) آمده است که ایشان می فرمایند: « روزی پس از رحلت پیامبر، یاران او در مسجد گرد هم نشسته بودند و درباره فضایل آن حضرت صحبت می کردند. در این هنگام دانشمندی یهودی از اهل شام وارد شد و سلام کرد و نشست و گفت: شما امت پیامبر اسلام برای پیامبر خود، همه کمالات انبیای گذشته را ادعا می کنید آیا در این باره از شما سؤالاتی بپرسم پاسخ می دهید؟حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: به یاری خدا و توفیقش من پاسخ می دهم. به خداسوگند که خدا به هیچ یک از پیامبران و فرستادگانش درجه و فضیلتی عطا نکرده است جز آنکه همه را در حضرتش جمع کرده است. بلکه چندین برابر بالاتر از آن را به ایشان عطا کرده است و هرگاه حضرت فضیلتی را برای خود بازگو می کردند می فرمودند: لافَخْرَ – یعنی به آنچه دارم فخر نمی کنم – اکنون ای یهودی من فضایل پیامبر و امتیازات ایشان را بیان نمودم بدون آنکه بر سایر انبیا خرده گیری کرده باشم.»

۴- صفات پیامبر اکرم(ص) در نهج البلاغه

در این بخش تنها به بیان 5 خطبه از 20 خطبه ی نهج البلاغه که در وصف پیامبر (ص) آمده است، اشاره می کنیم و سپس این اوصاف را به صورت تیتر وار بر می شمریم.

خطبه ۱ : «خدای سبحان مردم را به وسیله ی محمد (ص) از گمراهی نجات داد و هدایت کرد و از جهالت رهایی بخشید.»

خطبه ۷۲ : «گرامی ترین درودها و افزونترین برکات خود را بر محمد (ص) بنده و فرستاده ات اختصاص ده که خاتم پیامبران گذشته و گشاینده درهای بسته و آشکار کننده حق بر باطل است.دفع کننده لشکرهای باطل و درهم کوبنده شوکت گمراهان است آنگونه که بار سنگین رسالت را بر دوش کشید و به فرمانت قیام کرد و به سرعت در راه خشنودی تو گام برداشت. حتی یک قدم به عقب برنگشت و اراده ی او سست نشد و در پذیرش و گرفتن وحی نیرمند بود. حافظ و نگهبان عهد و پیمان تو بود و در اجرای فرمانت تلاش کرد تا آنجا که نور حق را آشکار و راه را برای جاهلان روشن ساخت و دلهایی که در فتنه و گناه فرو رفته بودند هدایت شدند. پرچم های حق را برافراشت و احکام نورانی را برپا کرد پس او پیامبر امین و مورد اعتماد و گنجینه دار علم نهان تو و شاهد روز رستاخیز و برانگیخته تو برای بیان حقایق و فرستاده تو به سوی مردم است.»

خطبه ۱۰۰: «گواهی می دهم که محمد(ص) بنده و فرستاده اوست. او را فرستاد تا فرمان وی را آشکار و نام خدا را بر زبان راند. پس با امانت، رسالت خویش را به انجام رساند و با راستی و درستی به راه خود رفت و پرچم حق را در میان ما به یادگار گذاشت. هرکس از آن پیشی گیرد از دین خارج و آن کس که عقب افتد هلاک گردد و هرکس همراهش باشد رستگار شود. راهنمای این پرچم با درنگ و آرامش سخن می گفت و دیر و حساب شده به پا می خاست و آنگاه که بر می خاست سخت و چالاک به پیش می رفت. پس چون در اطاعت او در آمدید و او را بزرگ داشتید مرگِ او فرا رسید و خدا او را از میان شما برد.»

خطبه ۱۰۹: «پیامبر دنیا را کوچک شمرد و در چشم دیگران آن را ناچیز جلوه داد. آن را خوار می شمرد و در نزد دیگران خوار و بی مقدار معرفی فرمود و می دانست که خداوند برای احترام به ارزش او دنیا را از او دور ساخت و آن را برای ناچیز بودنش به دیگران بخشید. پیامبر از جان و دل به دنیا پشت کرد و یاد آن را در دلش میراند. دوست می داشت که زینت های دنیا از چشم او دور نگه داشته شود تا از آن لباس فاخری تهیه نسازد یا اقامت در آن را آرزو نکند و برای تبلیغ احکامی که قطع کننده عذرهاست تلاش کرد و امت اسلامی را با هشدارهای لازم نصیحت کرد و با بشارت ها مردم را به سوی بهشت فراخواند و از آتش جهنم پرهیز داد.»

خطبه ۱۵۸ : «خداوند پیامبر را هنگامی فرستاد که پیامبران حضور نداشتند و امت ها در خواب غفلت بودند و رشته های دوستی و انسانیت از هم گسسته بود. پس پیامبر به میان خلق آمد در حالی که کتب پیامبران پیشین را تصدیق کرد و با نوری هدایت گرِ انسانها شد که همه باید از آن اطاعت نمایند و آن نور، قرآن کریم است. »

خطبه ۱۶۰ : «برای تو کافی است که راه و رسم زندگی پیامبر اسلام را اطاعت نمایی تا راهنمای خوبی برای تو در شناخت بدی ها و عیب ها ی دنیا و رسوایی ها و زشتی های آن باشد، چه اینکه دنیا از هر سو بر پیامبر بازداشته و برای غیر او گسترانده شد، از پستان دنیا ششیر نخورد و از زیورهای آن فاصله گرفت.» (سید رضی)

مهمترین اوصاف پیامبر بر اساس خطبه های فوق :

نشان دهنده راه نجات از گمراهی

نجات بشر از جهل و نادانی به سوی علم و دانایی

نشان دهنده حق در مقابل باطل

مبارزه با ستمگری و گمراهی

کسب رضایت و خشنودی خداوند در تمام امور

تبیین کننده احکام

امانت دار الهی

راستگو و حقیقت گو

دعوت به توحید و خداپرستی

درستکار

آرامش و نرمخویی در سخن

پرهیز از نزاع و جنگ تا جای ممکن

پر توان در عرصه جهاد و مبارزه در مسیر دین

کوچک شمردن دنیا در چشم و دل

پرهیز از دنیاطلبی

زهد و ساده زیستی

نصیحت و خیرخواهی

امر به معروف و نهی از منکر

بیداری انسان از غفلت

تصدیق سایر پیامبران الهی

۵- صفات اخلاقی پسندیده در کلام پیامبر اسلام (ص)

حسن ختام مقاله در این بخش به بیان گزیده ای از دستورات و صفات پسندیده اخلاقی در کلام خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می پردازیم چرا که ایشان سخنی را به زبان نمی آوردند مگر آنکه خودشان به آن مسأله عامل بودند و لذا در واقع این سخنان به نوعی وصف ایشان در کلام خودشان است. (۱۳۸۴)

برترین شما نیکوترین شما از نظر اخلاق است. آنان که خود را آماده خدمت کرده و همنشین خود را مورد لطف قرار می دهند و مردم با آنان انس می گیرند.

آفرین بر مردمی که جهاد اصغر را به پایان بردند و جهاد اکبر بر عهده آنان باقی است. پرسیدند که ای رسول خدا جهاد اکبر چیست؟حضرتش فرمودند جهاد با نفس است.

ای اباذر ! هیچکس از پرهیزکاران محسوب نمی شود مگر این که نفس خود را محاسبه کند تا درنتیجه بداند که این خوردنی ها و پوشیدنی ها و نوشیدنی ها از کجاست؟ از حلال است یا از راه حرام؟

بی شک مخوف ترین چیزی که از آن برشما بیمناک هستم شرک اصغر(ریا) است.

ریاکار ۴مشخصه دارد: وقتی کسی نزد اوست به عبادت حریص است، در تنهایی کسل و تنبل است، در همه امورش به دنبال ستایش دیگران است، با همه توان به ظاهر سازی می پردازد.

آن کس که سکوت می کند نجات می یابد.

کسی که به مؤمنی خیانت کند از ما نیست.

صبر بر ۳ چیز است: صبر بر مصیبت، صبر بر طاعت، صبر بر معصیت و گناه.

کسی که بخاطر خداوند تواضع کند خدا مقامش را بالا می برد.

عفو و بخشش را شیوه خود قرار دهید زیرا بر عزت انسان می افزاید.

آنکس که به خدا و قیامت ایمان دارد باید به عهد خود وفا کند.

کسی که هر صبحگاه به امور مسلمین نپردازد و در کارهای آنها اندیشه نکند از ایشان نیست.

اگر نمی توانید با اموال خود به همه کمک رسانید پس با چهره باز و رویی خوش با آنها برخورد کنید.

برای گشایش روزی و طول عمرتان صله رحم کنید.

محبوب ترین خانه نزد خداوند خانه ای است که در آن کودک یتیمی با عزت و احترام زندگی کند.

۶- نتیجه گیری

پیامبر اکرم (ص) به عنوان بهترین نمونه ی اخلاقی در تمامی امور زندگی در مکتب اسلام می باشند. همان گونه که در کلام ائمه اطهار علیهم السلام در رفتار عملی پیامبر آمده است، هر انسانی که می خواهد به کسب فضایل اخلاقی و پرورش این صفات ارزشمند در خود بپردازد باید به درِ خانه پیامبر اکرم آمده و هر آنچه ایشان دستور داده اند و یا در رفتار ایشان دیده می شود که به زیبایی در روایات نقل شده است، عمل نماید و یقین بداند که اخلاق انسانی همین است و بس.

برترین صفات اخلاقی که انسان می تواند به کسب آنها بپردازد عبارتند از: یتیم نوازی، صله ارحام، گشاده رویی، خیرخواهی، وفای به عهد، امانت داری، بخشش، تواضع، صبر، خلوص نیت، پرهیز از حرام خواری، حفظ زبان، زهد، درستکاری، راستگویی و ...

مراجع

علامه مجلسی، بحارالانوار، جلد ۱۷

علم الهدی، محمد باقر(۱۳۸۳) ، خورشید اسلام چگونه درخشید، جلد ۱

علم الهدی، محمد باقر(۱۳۸۴) ، خورشید اسلام چگونه درخشید، جلد ۲

سید رضی ، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، مسجد مقدس جمکران

جمعی از محققان(۱۳۸۷) ، گزیده احادیث اخلاقی، گلستان

منبع :http://moallemeonline.persianblog.ir